QUẢNG TRỊ — Đầu năm nay, một nhóm học sinh đã đến Trung tâm trưng bày hoạt động khắc phục hậu quả tại Nam Đông Hà để tham dự buổi Giáo dục Phòng tránh Bom mìn. Đây là điều không còn xa lạ ở một tỉnh mà những mối nguy hiểm ẩn trong lòng đất đã định hình ý thức cộng đồng qua nhiều thế hệ. Điều mới mẻ là thiết bị trên tay người hướng dẫn: qua chiếc điện thoại, một quả bom bi hiện ra ngay trên mặt đất trước mặt cô — tương tác được, ba chiều, đủ gần để đi vòng quanh và quan sát. Không ai gặp nguy hiểm. Đó chính xác là điều mà ứng dụng này hướng đến.

Buổi học đánh dấu sự ra mắt của RENEW AR — Bước Chân An Toàn, ứng dụng thực tế tăng cường miễn phí trên điện thoại di động do RENEW phát triển phối hợp với Behalf Studio, với sự hỗ trợ tài chính của Chính phủ Ireland thông qua Đại sứ quán Ireland tại Việt Nam. Video tóm tắt buổi ra mắt được chia sẻ vào ngày 4 tháng 4, nhân Ngày Quốc tế Nâng cao Nhận thức về Bom mìn và Hỗ trợ Hành động Bom mìn — và cùng với đó, đường dẫn tải ứng dụng lần đầu được công bố rộng rãi đến công chúng.

8.600 Nạn Nhân — Và Một Kỷ Lục Đã Bị Phá Vỡ

Kể từ năm 1975, tỉnh Quảng Trị đã ghi nhận hơn 8.600 nạn nhân từ các vụ tai nạn bom mìn, vật nổ còn sót lại sau chiến tranh (UXO). Một phần ba trong số đó là trẻ em dưới 16 tuổi. Đây không phải là những di chứng của một quá khứ xa xôi. Đây là cái giá tích lũy, đo bằng từng cuộc đời và từng gia đình, của việc sinh sống trên vùng đất mà chiến tranh đã cày xới bởi bom đạn và nhiều thập kỷ rà phá chưa thể trả lại hoàn toàn sự an toàn.

Theo Trung tâm Hành động Bom mìn tỉnh Quảng Trị (QTMAC), bom chùm — hay còn gọi là bom bi — chiếm 21% tổng số nạn nhân UXO trong tỉnh. Đây là loại vật nổ đánh lừa người nhất: nhỏ bé, nhiều về số lượng, và có thể nằm im hàng thập kỷ trước khi phát nổ. Sự hiện diện của chúng không chỉ là mối đe dọa an toàn, mà còn là rào cản dai dẳng với việc sử dụng đất bình thường — ruộng bỏ hoang, công trình đình trệ, kìm hãm sự phục hồi kinh tế của những cộng đồng vẫn đang gánh nặng di sản chiến tranh.

Năm 2019 đánh dấu một cột mốc lịch sử: lần đầu tiên kể từ sau chiến tranh, Quảng Trị ghi nhận không có vụ tai nạn UXO nào — thành quả của hàng thập kỷ rà phá bền bỉ, giáo dục phòng tránh và gắn kết cộng đồng. Kỷ lục đó được giữ vững đến năm 2021. Rồi, từ năm 2022 đến 2024, năm người dân — ở các độ tuổi 15, 34, 43, 44 và 50 — lại trở thành nạn nhân. Ba trong số đó đã không qua khỏi. Công việc vẫn chưa kết thúc.

Khoảng cách tuổi tác của năm nạn nhân đó tự nó đã kể một câu chuyện. UXO không chọn lựa đối tượng. Nó chờ đợi. Nó được tìm thấy bởi người nông dân, người thợ xây, những bạn trẻ có sự tò mò vượt qua cẩn trọng, và những người đàn ông đã sống cạnh mối nguy hiểm này cả cuộc đời — rồi một ngày, bắt gặp nó ở một nơi chưa từng thấy.

Nửa Diện Tích Đã Được Rà Phá — Nửa Còn Lại Vẫn Chờ Đợi

Tính đến tháng 3/2026, các đội rà phá của NPA/RENEW, MAG và PTVN đã xử lý được 46,8% tổng diện tích được xác nhận ô nhiễm bom chùm tại vùng Nam Quảng Trị — 619.465.479 mét vuông đất đã được khảo sát, gần một nửa trong số đó đã được bàn giao lại cho cộng đồng.

Con số 46,8% là một thành tựu to lớn — nhiều năm khảo sát kỹ thuật và rà phá trên địa hình khó khăn. Nhưng nó cũng có nghĩa rằng hơn một nửa diện tích ô nhiễm được xác định vẫn còn đó. Với tốc độ hiện tại, công tác rà phá sẽ còn kéo dài nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ. Những cộng đồng đang sống trên hoặc gần vùng đất đó không thể chờ đến khi có giấy chứng nhận an toàn mới học cách tự bảo vệ mình. Giáo dục phòng tránh bom mìn phải song hành với rà phá — không phải là giải pháp tạm thời, mà là một khoản đầu tư lâu dài và bền vững.

Ba Vật Thể, Ba Bài Học, Một Ứng Dụng

RENEW AR — Bước Chân An Toàn tập trung vào ba loại bom chùm phổ biến nhất tại Quảng Trị — những vật thể đứng sau con số 21% nạn nhân, dễ bị nhầm là vô hại nhất, và có nhiều khả năng được người dân tình cờ phát hiện mà không nhận ra nguy hiểm.

Thông qua camera của bất kỳ điện thoại thông minh hay máy tính bảng hiện đại nào, ứng dụng hiển thị mô hình ba chiều chân thực của những loại bom đạn này ngay trong không gian thực của người dùng. Một học sinh có thể đặt hình ảnh quả bom bi ngay giữa lớp học và đi vòng quanh quan sát. Một người nông dân có thể thấy hình dáng của một loại bom cụ thể hiện ra trên nền đất đỏ bazan quen thuộc mà họ canh tác hàng ngày. Vật thể phản hồi theo chuyển động, giữ nguyên vị trí, và có thể được quan sát từ mọi góc độ mà không một hình minh họa phẳng nào có thể cung cấp.

Ứng dụng truyền đạt ba hành vi cốt lõi: nhận diện vật thể qua hình dáng; ứng phó đúng cách — giữ khoảng cách, đánh dấu vị trí, báo cáo với cơ quan chức năng — thay vì chạm vào hay di chuyển; và hiểu rằng bất kỳ vật thể lạ nào trong lòng đất cũng là lý do để dừng lại ngay. Gắn với ký ức trực quan về một vật thể cụ thể được quan sát từ gần, những phản xạ này có nhiều khả năng được nhớ lại hơn khi thực sự cần đến.

Tại buổi ra mắt hồi tháng 2 ở Trung tâm Trưng bày, những em nhỏ lớn lên trong lời cảnh báo của cha mẹ, ông bà về bom mìn, vật nổ lần đầu tiên được nhìn thấy hình ảnh trực quan của những vật thể từng chỉ được mô tả bằng lời. Các hướng dẫn viên từ RENEW và Behalf Studio cùng có mặt. Sự tương tác diễn ra ngay lập tức.

Một Tỉnh Mới, Một Thách Thức Lớn Hơn

Bối cảnh của sứ mệnh này vừa trở nên phức tạp hơn. Tỉnh Quảng Trị vừa được sáp nhập với Quảng Bình thành một đơn vị hành chính mới, rộng lớn hơn — một địa bàn đáng kể hơn với dân số đông hơn và dải đất ô nhiễm dài hơn cần giải quyết. Nam Quảng Trị nay nằm trong một khu vực rộng lớn hơn, bao gồm các hành lang ô nhiễm nặng dọc theo đường mòn Hồ Chí Minh cũ giáp biên giới Lào, nơi một số cộng đồng thiệt thòi nhất của vùng đang sinh sống.

Hoạt động tiếp cận trực tiếp — giáo viên được đào tạo đến các thôn bản xa xôi, tổ chức các buổi học, quay lại theo dõi — vừa tốn kém nguồn lực vừa khó nhân rộng trên địa hình miền núi. Một ứng dụng mà nhân viên y tế cộng đồng có thể trình diễn trên điện thoại, giáo viên có thể sử dụng mà không cần đào tạo chuyên sâu, cả gia đình có thể chia sẻ với nhau tại nhà — sẽ mở rộng tầm với của giáo dục phòng tránh theo những cách mà phương pháp truyền thống khó có thể sánh kịp. Nó không thay thế giáo dục nguy cơ bom mìn tại thực địa. Nhưng ở những cộng đồng miền núi dọc đường mòn cũ, đây có thể là lần đầu tiên ai đó nhìn thấy hình ảnh thực sự của thứ họ không nên chạm vào — và lần đụng phải đó có thể là quan trọng.

Đối Tác Đứng Sau Màn Hình

Việc phát triển kỹ thuật ứng dụng do Behalf Studio thực hiện, đội ngũ của họ đã làm việc chặt chẽ với cán bộ chương trình EORE của RENEW để đảm bảo độ chính xác trong từng mô hình 3D — kích thước đúng, kết cấu bề mặt đúng, và mức độ hao mòn phù hợp với những vật nổ đã nằm trong lòng đất hàng thập kỷ. Trong lĩnh vực này, một mô hình không chính xác không phải là thất bại thẩm mỹ — đó là rủi ro an toàn.

Chính phủ Ireland, thông qua Đại sứ quán Ireland tại Việt Nam, đã cung cấp nguồn tài trợ tạo nên dự án này — phản ánh cam kết lâu dài của Ireland với hành động bom mìn tại Đông Nam Á và sự đồng thuận rằng giáo dục và rà phá phải diễn ra đồng thời.

Tải RENEW AR — Bước Chân An Toàn miễn phí:

📱 iOS: Tải trên App Store

📱 Android: Tải trên Google Play

Đầu Tư Vì Hòa Bình, Từng Bước Chân An Toàn

Chủ đề của Ngày Quốc tế Nâng cao Nhận thức về Bom mìn năm nay — Đầu tư vì Hòa bình; Đầu tư vào Hành động Bom mìn — mang ý nghĩa đặc biệt sâu sắc với Quảng Trị. Năm 2019 không xảy ra tai nạn cho thấy đầu tư bền vững vào rà phá và giáo dục có thể đạt được điều gì. Những tai nạn từ 2022 đến 2024 nhắc nhở chúng ta còn nhiều việc phải làm. Và số liệu rà phá — 46,8% diện tích ô nhiễm đã xác nhận được làm sạch sau nhiều thập kỷ — cho thấy giáo dục phòng tránh bom mìn không phải là biện pháp tạm thời trong khi chờ đợi công việc thực sự hoàn thành. Đó chính là một phần của công việc thực sự, trong suốt thời gian vùng đất đó cần để được làm sạch.

Hãy tải RENEW AR — Bước Chân An Toàn. Hãy chia sẻ nó. Và hãy ủng hộ công việc đang từng bước cẩn trọng, trả lại sự an toàn cho đất Quảng Trị.